Vi kan lære noko av Nils Vik. Ver litt meir ineffektiv.

Katrine Sele er forfattar og kommunikasjonsrådgjevar, busett i Sunnfjord.

Dei siste åra har eg sett med ei blanding av skrekk og fascinasjon på den vestlandske mannen, slik han framstår på scena og i litteraturen.

Som oftast er han dyster og motstraums, eller sterkt opprørsk. Vanlegvis lir han i stillheit og har ikkje heilt ord for det han føler eller ønsker seg. Han kan også vere lystig, men då på ein ganske vill og sjølvdestruktiv måte.

For tre år sidan såg vi Tollak frå Tore Renbergs “Tollak til Ingeborg” på Teater Vestland. Han var gjenstridig og fåmælt, tolte ikkje den moderne tida, og enda som drapsmann. Mykje på grunn av mangelen hans på ord og fleksibilitet, trur eg. I fjor kom dei to villstyringane frå Erlend O. Nødtvedts Vestlandet på scena. I sin misjon med å føre hovudskallen til bondeopprøraren Anders Lysne tilbake til sin rette plass (Lærdal), var dei konstant fulle og kom på villspor. Alt gjekk heile tida gale eller nesten gale for dei.

Annleis er det med Nils Vik. Tanken på å sjå han på scena no snart, gir roleg glede! Han er eit forbilde for meg. Faktisk vil eg vere som han.

Blei aldri løfta ut av fjorden sin

Kor fort lever du livet ditt? Og kor djupt ser du alt og alle rundt deg?

Hovudpersonen frå Frode Gryttens roman “Den dagen Nils Vik” døde har ikkje akkurat stilt meg dei spørsmåla. Likevel kjennest det som at han har det.

Han er gårsdagens mann: den mannen som blei igjen, som ikkje kom seg ut i verda. Han tok ikkje høgare utdanning, men gjekk i farens fotspor og blei skyssmann. Altså blei han ikkje til noko, ifølgje lærarinna hans – som så mange av dei andre barna ho frustrert undervistegjennom åra, i håp om å få «løfta dei ut av denne fjorden».

Frøken Ingrid Alstadsæter er død for lengst, men ho er ei av mange som dukkar opp i båten påhans aller siste ferjetur. Den same morgonen har Nils Vik skrive nokre avskjedsord på eit kort til dei to vaksne døtrene sine. Han har brent madrassen han delte med kona si i mange tiår ogrydda på plass den siste avisa, ned i kjellaren til bunkane med aviser han flittig og systematisk lagrar der.

Dessutan har han tatt på seg den penaste klokka si, Omegaen - den til spesielle høve, som kona gav han i bursdagsgåve for mange år sidan, og sidan fortvilte over at han ikkje brukte til dagleg.

Han ville berre ikkje ripe klokka unødvendig opp gjennom det røffe arbeidet som var kvardagen hans. Ho var for fin til det.

Nils Vik er ein ordensmann. Også på den siste dagen av livet hans, skal alt han gjer, vere merka med kjærleik.

Også ein litt irriterande mann

Før eg held fram: Det er altså ikkje ein helgen Frode Grytten har portrettert i denne romanen. Glimtvis ser vi han gjennom blikket til kona Marta (død for nokre år sidan), og då går det an å få auge på korleis veremåten hans kan vere enerverande.

Ideen hans om at det ikkje er vits i å lære seg å symje, sidan dei som kom før han, heller ikkje kunne det: Fjorden gir og fjorden tar, slik er det berre, meiner han.

Måten han møter engasjementet hennar mot Vietnamkrigen: med ei redsle for at demonstrasjonen Marta organiserer skal skremme vekk ferjepassasjerar (likevel er han stolt når han sidan ser det vesle protesttoget).

Bunkane med gamle aviser i kjellaren og lagringa av den dyre, nesten ubrukte klokka: eioverdriven verdsetting av både desse og heilt sikkert ein del andre gjenstandar også.

(På dette punktet minner han meg sterkt om mi eiga farmor, også frå ein nøysam generasjon,engelsk og glad i whisky. Ein gong eg ga henne ei dyr whiskyflaske i gåve, gøymde ho den straks på loftet, og heldt fram med å drikke av billegare flasker. Eg enda med å arve den dyre.)

Ikkje fastlåst i noko

Men til forskjell frå ein mann som Tollak, kan Nils Vik lytte til dei rundt seg. Han kan forandre seg. Ei natt, etter ein spesielt stormfull kveld på fjorden, møter han raseriet til Marta over den manglande symjedugleiken. Endeleg går han med på at kona lærer han å symje.

Med på kjøpet oppdagar han gleda ved å bade. Å setje pris på slike enkle gleder er noko han er utruleg god på: å vere i vatnet, å kjenne døtrene som klatrar på han, kona som støtter han under magen mens han lærer symjetaka. Når eg les dette partiet, synst eg sjølv at eg kjenner vatnet mot huda og sprellande barnekroppar - høyrer lydane frå eigne bademinne.

Å vere nøgd med det du har

Eg tenkjer på det med å bli på den plassen der du har vokse opp. Kvifor har det fått så låg status i desse dagane? Vi har ein idé, veldig mange av oss, om å skulle komme oss vidare, oppleve mest mogleg, sjå verda, utvikle oss.

Alt dette kan vere ei god drivkraft, utan tvil. Samstundes: Det kan verke som det har blitt for mykje av akkurat den tankegangen i vår moderne kultur, og at det skapar farleg stress. For når er det eigentleg nok?

For Nils Vik er fjorden han bur ved og arbeider på, og menneska han møter på sin veg, meir enn nok. Han er noko så sjeldan som eit menneske som er nøgd med det han har. Mens eg les om han, slår dette meg som ein radikal tankegang.

Sjølve ordet «nøgd» har ikkje hatt nokon god klang på lenge – ein skal heller skildre seg sjølv som «utolmodig», «svolten», «framoverlent» eller «ein som vil meir». Å vere nøgd, har verkesom noko passivt og uambisiøst.

Men kanskje er evna til å vere nøgd ein type talent vi treng å dyrke meir? Ei hardt tiltrengt motvekt mot alle oppfordringane til å forbetre livet som strøymer mot oss til dagleg gjennom sosiale medium: karrierebyggingsråd, sjølvoptimalisering, looksmaxxing, med meir.

Skalla mann med kontaktannonse

Kva gjer Nils Vik i staden? Han nyter livet, akkurat som det er.

Dette gjer han mellom anna gjennom å interessere seg for og bry seg om dei han møter. Også, gjennom å legge nøye merke til landskapet rundt seg – korleis det aldri er likt seg. «Han var ein mann som likte å vite alt om kva som skjedde rundt han. Vêret. Vinden. Tida.»

Observasjonane fører han opp i loggboka si. Denne siste båtturen kjem notata frå den boka til live, og folka han har skrive om i henne. Ein av favorittane mine er Jens Hauge, ungkaren som begynner å dra til Vågen kafé i byen kvar laurdag for å møte ulike kvinner som har svart på kontaktannonsen han har sett i avisa.

Omsider torer han å fortelje om det hemmelege ærendet sitt til Nils Vik, med stor frykt for at skyssmannen skal le, ja, for at absolutt alle skal le av han: «Dersom detaljar om hans privatliv blei spreidd, ville ein kollektiv latter garantert stige opp langs fjorden, på både vestsida og austsida, særlig på vestsida, dei på vestsida var ikkje heilt gode.»

Dei to mennene blir samansvorne i dette prosjektet. Nils Vik observerer kurtiseringa frå eit anna bord i kafeen, og kjem med tips og råd til Jens Hauge. Mellom anna, at han skal ta av seg sixpencen, slutte å skjule den blanke issen: «Du må vere heilt ærlig, sa Nils. Dei må vite kva dei får.»

Eit anna råd kunne gjort han til dating-guru, synst eg: «Du må sjå dei, sa Nils. Alle treng å bli sett, det finst ikkje eit menneske som ikkje lengtar etter å bli oppdaga.»

Ein utdøyande type mann?

Det kjennest som det ligg ein sterk nostalgi i romanen til Frode Grytten – ein lengsel tilbake til ei betre tid då livet var saktare og enklare, og skyssmenn fanst. Representantar frå den moderne tida, slik som eigedomsmeklarar som ser på fjordlandskapet som ein vare, og utbyggarar som plasserer prangande hytter i fjellsidene utan omsyn til naturens luner, står fram i grell kontrast til bokas hovudperson.

Eit lite glimt inn i den eine dottera sitt liv, Guro, tyder også på eit forfall. Ho har bygd seg eit tilsynelatande vellykka liv med ektemann, god jobb og ei leilegheit ho er i ferd med å pusse opp. Ho går også i teater. Likevel ser ho ikkje ut til å glede seg over noko av det. Kvardagen er full av stress. Ekteskapet skrantar.

Men er det slik at typar som Nils Vik er av eit utdøyande slag, og at verdiane deira held på å forsvinne? Eg trur ikkje det. Dei finst, det er eg heilt sikker på, litt overalt – i alle samfunnslag og på nesten alle typar arbeidsplassar.

Ei som likna på han

Eg synst sjølv at eg har hatt ein tidlegare kollega som var ein ekte Nils Vik-type, sjølv om ho ikkje brukte dagane sine på ein fjord, men på eit kontor, jobbande med administrasjon. Det var veremåten hennar som likna sånn på hans: først og fremst, det at ho brydde seg meir om andre enn om seg sjølv. Viss du var med henne, kjente du verkeleg at ho var med deg.

Samstundes trur eg også at denne spesielle typen nærvær som enkelte folk er så gode på, er trua av dei meir og meir unaturlege liva vi lever. Framandgjerande teknologi, harde effektivitetskrav og statusjag gjer så mange av oss meir flakkande, urolege.

Difor kjennest det ekstra viktig i desse dagane at vi legg merke til Nils Vik-ane kring oss og verdset dei. Også: at vi set meir pris på det sakte og det snille i oss sjølve.

Mens amerikanarane landa på månen

Oppdagingane til Nils Vik vil ikkje bli skrivne ned i historiebøkene. Dei er for små til det. Men så er dei likevel store: alt han får med seg ved å vere vakent og varmt til stades for folka rundt seg.

Ei oppføring i loggboka handlar om at han skyssa Brita Skjeldsås som gifta seg med Ola Opedal. Dette skjedde den 21. juli i 1969, den laurdagen amerikanarane landa på månen. På ein eller annan måte går denne detaljen rett til hjartet mitt: korleis han skyssa brudefølgjet frå Kvitno til kyrkja og tilbake til Kvitno, mens amerikanarane landa på månen.

Gleda til Nils Vik over hendingar som dette er ei form for sjølvrespekt. Han veit kva han elskar og er lojal mot det, tek vare på det. Men no held kroppen hans på å bryte saman, og han vaknar kvar morgon med blod på puta. Det er tid for å reise.

Idet han siglar mot ope hav og mot døden, høyrer han stemmene til dei som kjente han. Også lærarinna, som seier: «Han var ein ineffektiv mann, og det meiner eg i beste forstand, ein ineffektiv mann er ein mann som tar seg tid til folk.»